Lễ hội đình đền Quan Nội được tổ chức hàng năm vào dịp đầu xuân ở phường Nguyệt Viên, tỉnh Thanh Hóa

Khoảng thiên niên kỷ thứ II đến I trước Công nguyên, trên vùng đồng bằng sông Hồng trù phú, nơi hội tụ của các dòng tộc Lạc Việt, một nền văn minh lúa nước đã hình thành và phát triển. Đây là bối cảnh ra đời của nhà nước Văn Lang - nhà nước đầu tiên của dân tộc Việt Nam. Xã hội thời kỳ này được tổ chức theo các bộ lạc, với đơn vị cơ bản là làng xã. Dân cư chủ yếu sinh sống bằng nghề nông trồng lúa nước, chăn nuôi, đánh bắt cá và làm các nghề thủ công như đúc đồng, làm đồ gốm. Sự phân công lao động giữa nông nghiệp và thủ công nghiệp đã bắt đầu xuất hiện. Mặc dù còn sơ khai, nhưng đời sống tinh thần đã khá phong phú với tín ngưỡng thờ thần linh, tổ tiên, các yếu tố thiên nhiên. Theo truyền thuyết, từ thủy tổ Lạc Long Quân và mẹ Âu Cơ, 100 người con đã sinh ra, 50 người theo cha xuống biển, 50 người theo mẹ lên núi, hình thành nên cộng đồng Bách Việt, trong đó có Lạc Việt và Âu Việt. Dưới sự lãnh đạo của các thủ lĩnh tối cao, được gọi là Hùng Vương, các bộ lạc dần được thống nhất. Vua Hùng không chỉ là người đứng đầu về chính trị, quân sự mà còn là chủ trì các nghi lễ tôn giáo, tín ngưỡng quan trọng. Nhà nước Văn Lang được chia thành 15 bộ, đứng đầu mỗi bộ là Lạc tướng. Dưới bộ là các đơn vị nhỏ hơn như Xã có Bố chính cai quản. Kinh đô được đặt tại Phong Châu (nay thuộc tỉnh Phú Thọ)

Lãnh đạo, cán bộ và nhân dân phường Nguyệt Viên tham dự Lễ hội đình đền Quan Nội

          Nền kinh tế Văn Lang lấy nông nghiệp trồng lúa nước là chủ đạo, gắn liền với việc sử dụng sức kéo của trâu bò và công cụ bằng đồng, bắt đầu có sắt. Nền văn hóa Đông Sơn rực rỡ với những hoa văn tinh xảo trên trống đồng, thể hiện trình độ kỹ thuật đúc đồng đỉnh cao và đời sống tâm linh phong phú. Tín ngưỡng thờ cúng Vua Hùng là một trong những biểu tượng văn hóa độc đáo và lâu đời nhất của Việt Nam, đã được UNESCO vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào năm 2012. Tín ngưỡng này không chỉ là sự tôn vinh công đức của những người có công khai sinh, lập nước mà còn là sợi dây tâm linh kết nối quá khứ, hiện tại và tương lai. Tín ngưỡng thờ Vua Hùng bắt nguồn từ tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên vốn đã ăn sâu vào tiềm thức người Việt từ xa xưa. Triết lý "con người có tổ có tông", "uống nước nhớ nguồn" là kim chỉ nam cho đạo lý làm người. Vua Hùng, với vai trò là người khai sinh ra nhà nước đầu tiên, đã trở thành vị Tổ chung của cả dân tộc, biểu tượng cho nguồn cội và sự trường tồn. 

Lãnh đạo phường Nguyệt Viên thắp hương nhân dịp lễ hội đền

Tín ngưỡng thờ Vua Hùng nhắc nhở mỗi người Việt Nam về nguồn gốc, về sự kết nối thiêng liêng với Đất Tổ, với tổ tiên. Đây là điểm tựa tinh thần vững chắc, giúp mỗi cá nhân cảm nhận mình là một phần không thể tách rời của cộng đồng dân tộc. Việc cùng nhau hướng về Vua Hùng trong ngày Giỗ Tổ (mùng 10 tháng 3 âm lịch) thể hiện tinh thần đại đoàn kết dân tộc. Dù ở bất kỳ đâu, bất kỳ hoàn cảnh nào, người Việt đều có chung một cội nguồn, một dòng máu Lạc Hồng. Lễ Giỗ Tổ tại Đền Hùng không chỉ là nơi diễn ra các nghi thức tôn giáo mà còn là dịp để giao lưu văn hóa, ẩm thực, trò chơi dân gian, thắt chặt tình đoàn kết giữa các thế hệ và các vùng miền. Việc duy trì lễ hội Giỗ tổ Hùng Vương cũng là giáo dục đạo lý "Uống nước nhớ nguồn": Tín ngưỡng này là phương tiện giáo dục hiệu quả nhất về lòng biết ơn, tri ân công lao của những người đi trước. Nó khơi dậy lòng tự hào dân tộc, tinh thần yêu nước, ý thức trách nhiệm trong việc bảo vệ và xây dựng đất nước.

Việc tôn vinh Vua Hùng, biểu tượng của nhà nước Văn Lang độc lập, là cách khẳng định sâu sắc nền độc lập, tự chủ của dân tộc Việt Nam, đặc biệt trong những giai đoạn lịch sử đấu tranh giành và giữ nước. Trong suốt hơn 4000 năm từ thời Vua Hùng dựng nước cho đến nay, truyền thống thờ cúng, tôn vinh những người có công với đất nước không chỉ dừng lại ở Vua Hùng mà còn lan tỏa rộng khắp, bao gồm cả các vị thần linh, anh hùng dân tộc, danh nhân lịch sử.

Nhân dân các làng Nguyệt Viên, Vĩnh Trị ( Hoằng Quang, TP Thanh Hóa cũ) tham gia rước kiệu thần về Nghè Nguyệt Viên vào dịp lễ hội đền.

Bên cạnh việc thờ cúng Vua Hùng, người Việt Nam còn có tục thờ cúng các vị thần linh gắn liền với thiên nhiên (Thổ thần, Thủy thần, Sơn thần), các vị thần hộ mệnh cho làng xã, nghề nghiệp, cũng như tôn vinh các anh hùng dân tộc như Hai Bà Trưng, Bà Triệu, Lý Thường Kiệt, Trần Hưng Đạo, hay các danh nhân văn hóa, những người có đóng góp lớn lao cho cộng đồng. Sự đa dạng trong tín ngưỡng này phản ánh quan niệm "vạn vật hữu linh" và sự tôn trọng, biết ơn sâu sắc đối với những người đã hy sinh, cống hiến cho sự tồn vong và phát triển của dân tộc. Những phong tục, truyền thống đó được biểu hiện trong đời sống của Nhân dân. Đó là hệ thống đền, đình, miếu: Trên khắp đất nước Việt Nam, từ những ngôi làng nhỏ đến các đô thị lớn, đâu đâu cũng có thể tìm thấy các di tích đền, đình, miếu thờ cúng các vị thần linh và những người có công. Mỗi di tích là một trung tâm văn hóa, tâm linh, nơi cộng đồng gìn giữ và thực hành các nghi lễ truyền thống mà chúng ta quen gọi là lễ hội. Lễ hội là dịp quan trọng để cộng đồng thực hành tín ngưỡng. Giỗ Tổ Hùng Vương (mùng 10/3 âm lịch) là quốc lễ, còn rất nhiều lễ hội địa phương khác (lễ hội làng, lễ hội nghề nghiệp, lễ hội tưởng nhớ các anh hùng dân tộc) diễn ra quanh năm, thu hút sự tham gia của đông đảo người dân. Truyền thống thờ cúng không hề bị mai một mà luôn được bồi đắp, phát triển qua các thời kỳ. Trong thời đại ngày nay, tín ngưỡng thờ cúng được nhìn nhận với ý nghĩa kết nối cội nguồn, tăng cường sự đoàn kết và hun đúc tinh thần yêu nước. Các di tích lịch sử được trùng tu, bảo tồn, các lễ hội được tổ chức ngày càng quy mô, thể hiện sự quan tâm của Nhà nước và cộng đồng đối với việc gìn giữ di sản văn hóa. Việc tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương được UNESCO công nhận đã nâng cao vị thế của di sản này, đồng thời đặt ra trách nhiệm lớn hơn cho cộng đồng trong việc bảo tồn và phát huy. 

Người dân làng Phượng Đình ( Phường Tào Xuyên, TP Thanh Hóa cũ) nô nức tham gia Lễ hội làng

Sự phát triển mạnh mẽ của đất nước Việt Nam trong những thập kỷ gần đây, đặc biệt là trong công cuộc đổi mới và hội nhập quốc tế, có ý nghĩa sâu sắc đối với việc bảo tồn và phát huy truyền thống văn hóa dân tộc. Đây cũng là nền tảng vật chất cần được bảo tồn và phát huy. Những năm qua sự tăng trưởng kinh tế, đời sống vật chất được cải thiện đã tạo điều kiện thuận lợi hơn cho việc trùng tu, tôn tạo các di tích lịch sử - văn hóa, bảo tồn các làng nghề truyền thống, tổ chức các hoạt động văn hóa, lễ hội. Các nguồn lực tài chính và nhân lực được huy động hiệu quả hơn cho công tác bảo tồn di sản. Trong bối cảnh hội nhập toàn cầu, Việt Nam có cơ hội quảng bá những giá trị văn hóa độc đáo của mình ra thế giới. Tín ngưỡng thờ cúng Vua Hùng, các lễ hội truyền thống, âm nhạc, ẩm thực... đã trở thành những "thương hiệu" văn hóa của Việt Nam, thu hút sự quan tâm và tìm hiểu của bạn bè quốc tế. Đồng thời, chính sự giao lưu văn hóa quốc tế cũng giúp người Việt Nam thêm trân trọng và ý thức hơn về giá trị bản sắc của mình. Khi đất nước ngày càng vững mạnh, đời sống nhân dân được nâng cao, con người càng có xu hướng tìm về cội nguồn, trân trọng giá trị lịch sử. Các hoạt động tưởng nhớ Vua Hùng, các anh hùng dân tộc trở nên ý nghĩa hơn bao giờ hết, giúp củng cố ý thức dân tộc, tinh thần yêu nước và lòng tự hào về truyền thống văn hiến của dân tộc. Thách thức trong bảo tồn và phát triển: Bên cạnh những mặt tích cực, sự phát triển kinh tế - xã hội cũng đặt ra những thách thức đối với truyền thống văn hóa. Quá trình đô thị hóa, hiện đại hóa có thể làm mai một các giá trị văn hóa truyền thống ở một số vùng miền. Việc tiếp thu văn hóa ngoại lai đôi khi dẫn đến sự lai căng, xao nhãng bản sắc. Do đó, việc bảo tồn và phát huy truyền thống văn hóa cần đi đôi với phát triển bền vững, hài hòa giữa hiện đại và truyền thống. Thế hệ trẻ ngày nay, được tiếp cận với nhiều nguồn thông tin và có cơ hội trải nghiệm văn hóa đa dạng, có vai trò quan trọng trong việc tiếp nối và phát huy truyền thống. Việc giáo dục lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng cho thế hệ trẻ thông qua trường học, gia đình và cộng đồng là yếu tố then chốt để di sản văn hóa dân tộc luôn trường tồn.

Hành trình từ thuở sơ khai lập nước Văn Lang đến một Việt Nam đang phát triển mạnh mẽ trên trường quốc tế là một minh chứng hùng hồn cho sức sống mãnh liệt và khát vọng vươn lên của dân tộc. Tín ngưỡng thờ cúng Vua Hùng và các bậc tiền nhân, cùng với truyền thống thờ cúng thần linh và người có công, đã đóng vai trò là sợi dây kết nối quá khứ với hiện tại, là nguồn cội sức mạnh tinh thần, bồi đắp nên bản sắc văn hóa và ý chí tự cường dân tộc. Trong bối cảnh đất nước hội nhập và phát triển, việc gìn giữ và phát huy những giá trị truyền thống này càng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Đó không chỉ là cách để chúng ta bày tỏ lòng tri ân với tổ tiên, mà còn là cách để củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, khơi dậy tinh thần yêu nước, tự hào dân tộc, góp phần xây dựng một Việt Nam giàu mạnh, văn minh, xứng đáng với công lao của các Vua Hùng và các thế hệ cha ông đi trước.